مربیان پیشرفت گرا از جمله دیویی، برنامه درسی را عبارت از تجربه های
یادگیری کسب شده توسط دانش آموزان قلمداد می کنند و تصمیم گیری برای
دانش آموزان توسط دیگران را مردود می شمارند و یا دست کم برای آن اهمیت
ثانوی قایلند. به دیگر سخن از نظر این مربیان، حقیقت برنامه درسی چیزی جز
تجربه های کسب شده توسط دانش آموز نیست که تنها پس از مواجه شدن با موفقیت
و فرصت های یادگیری از قبل پیش بینی شده، یا بر آمده ازتصمیم مشترک معلم
ودانش آموز (پدیده ای پس از وقوع ) قابل ترسیم است .
گوتک به نقل از پاک سرشت(1384) تعریف پیشرفت گرایان ازبرنامه درسی قصد شده
را درواقع محصول ارزشیابی همه جانبه ازنتیجه رویارویی دانش آموزان با
فرصتها وموقعیت های یادگیری می داند که طبعاً برای کلیه دانش آموزان نیز
یکسان نمی باشد که نگاه سنتی سند مکتوب یا یک برنامه درسی آموزشی است اما
با توجه به نظر پیشرفت گرایان به جای مرحله برنامه ریزی باید برمرحله
ارزشیابی ازآموخته ها تاکید داشت و یک برنامه درسی تدوین شده باید عین
برنامه درسی تجربه شده و برنامه درسی کسب شده باشد، اعم ازتجربه های منطبق
برجهت گیری های از قبل پیش بینی شده یا تجربه های قصد نشده، آیزنرکوشش
نموده است با ارائه تعریفی از برنامه درسی میان تعریف های معارض جمع و
تلفیق ایجاد کند. ازنظروی برنامه درسی یک مدرسه یا یک درس ویا یک کلاس درس
را می توان به عنوان مجموعه ای از وقایع از قبل پیش بینی شده دانست که به
قصد دستیابی به نتایج آموزشی-تربیتی برای دانش آموزان در نظرگرفته شده اندو
چهارویژگی برای تعریف خود ذکر می کند. این ویژگی ها نشان از قصد او در
دستیابی به تعریف جامع تر و قابل قبولتر از دو تعریف سنتی و پیشرفت گرایانه
در برنامه درسی دارد وعبارتند از:
(1)
برنامه درسی مجموعه ای از تدابیر و وقایع را در بر می گیرد
.
(2)برنامه درسی بنا به ضرورت با فعالیت برنامه ریزی همراه است هر چند منعطف وغیرمنطقی باشد
(3)سندبرنامه درسی باید آموزش-تربیتی باشدوریشه درچارچوب ارزشی یا اندیشه تربیتی داشته باشد.
(4)
برنامه درسی با نتایج یادگیری سر وکار دارد و نه تنها با هدفهای از پیش
تعیین شده بلکه در بر گیرنده مواردی جز هدفها و نتایج قصد شده می تواند
باشد.
آیزنر به نقل از مهر محمدی(1383) معناهای متفاوتی را از برنامه درسی ارائه
میدهد: معنای دیگر برنامه درسی، نظام برنامه ریزی درسی یا مهندسی برنامه
درسی است که شامل اجزای سه گانة تولید یا تدوین، اجرا و ارزشیابی است
ودامنه وسیعی از یک تا نه عنصر رادر برمی گیرد. برخی تصمیم گیران در باره
یک عنصر، نتایج یادگیری و برخی دیگر محتوا را درحوزه کار برنامه ریزان درسی
قلمداد کرده اند. کلاین[1] نُه عنصر را که عبارتند
از: هدفها، محتوا، فعالیتهای یادگیری، روشهای تدریس، مواد و منابع یادگیری،
ارزشیابی، زمان، فضا و گروه بندی را به عنوان عناصر تشکیل دهنده برنامه
درسی معرفی می کند. رایج ترین دیدگاه در این زمینه، سند برنامه درسی یا یک
برنامه خاص درسی می باشد که دربر دارندة تصمیم در خصوص چهار عنصر: هدفها،
محتوا، روش و ارزشیابی است. موضوع عناصر تشکیل دهنده برنامه درسی مورد
مناقشه این حوزه است. موضوعهای مربوط به اندازه گیری و ارزشیابی در تمام
مراحل و جنبه های فرآیند تغییرواجرا مطرح است.فرآیند اجرا نیز باید با
استفاده از افراد ماهروخبره مورد صورت گیرد.بزعم هرگنهان و السون به نقل از
سیف(1386) کلیه نظریه های برنامه درسی را درسه خانواده بزرگ سنت
گرایان،تجربه گرایان مفهومی وبازنگران مفهومی تقسیم کرده اند.
1- سنت گرایان
سنت
گرایان برای اولین بار برنامه ریزی را به عنوان علم مطرح کردند. فرانکلین
بوبیت و رالف تایلر از ان جمله اند. آنان همان اصول و همان سلسله مراتب و
مدیریت علمی را گرفتند و به برنامه های درسی منتقل کردند.تمرکز اصلی سنت
گرایان بر مدارس است و علاقه کمتری به گسترش نظریه برنامه درسی دارند. حدود
70% برنامه های درسی دنیا بر دیدگاه سنت گرایان استوار است.
2-تجربه گرایان مفهومی
تجربه گرایان مفهومی، مفاهیم علوم اجتماعی را بکار گرفته وآنها را در
برنامه درسی به طور تجربی با هدف کنترل رفتار استقرار دادند. معروف ترین
این گروه شوآب است.
3-بازنگران مفهومی
بازنگران مفهومی، مفاهیم اساسی برنامه های درسی را با شیوه خاصی تحلیل کرده
اند.سنت گرایان هدفهارابه هدفهای رفتاری محدود کرده اندو معتقدند که اهداف
تربیتی به فعالیت انسانها نظم می بخشد، وقتی هدفها صد درصد معین ورفتاری
گردد، فعالیت به همان اهداف محدود می شود مانع خلاقیت وآفرینندگی می
گردد.دسته دوم ازبازنگران مفهومی، برنامه درسی را برابرفرهنگ زنده جامعه می
دانندو نه آنچه که برنامه ریزها توصیه می کنند.
2-3- فلسفه ی آموزش علوم تجربی از دیدگاه برنامه قصد شده
امانی و همکاران(1386) در کتاب راهنمای معلم، فلسفه آموزش درسی علوم تجربی سال سوم راهنمایی را
چنین بیان می کنند: یکی ازویژگی های بارز انسان "کنجکاوی" است که از دوران
کودکی تا پایان عمر، او را به "دانستن" و کشف حقایق و پرده برداری از
مجهولات سوق میدهد.این نیروی درونی،تکاپوی انسان را برای کسب "علم" وگریز
از "جهل" افزون میکند. بخشی از دانش در دسترس امروزی که حاصل مطالعه و جست و
جوی بشر در شاخه های مختلف و رشته های گوناگون در جهت شناخت جهان مادی و
نظام حاکم بر آن است "علوم تجربی"1 نام دارد.
بشربرای شناخت اسرار حاکم برجهان مادی و کشف آنها ازحواس خوداستفاده
میکند. به همین دلیل نقش"تجربه" دراین حوزه بسیار اساسی وضروری است. بر این
اساس انسان برای توسعه وتقویت و دقت حوزه عمل خود، به ساخت دستگاه های
گوناگون وابزار دقیق دست زده است. ساخت و تولید ابزار های گوناگون، توانایی
انسان رابرای کشف اسرار طبیعت ورازهای جهان بالا می بردوموجب ایجاد تحول
درزندگی می گردد. استفاده از تجارب و اطلاعات حاصل از دستاورد های علمی
وفناوری موجبات رفاه نسبی رافراهم ساخته وموجب تسریع وراحتی در کارهایی که
سابق برآن بارنج وزحمت و با صرف وقت همراه بود،گردیده است. دانش آموز
بانیروی خدادادی کنجکاوی دراختیارمدرسه و معلم قرار میگیرد، نیروهای درون
او هرلحظه اورا به سوی یافتن پاسخ های بی شماربرای دانش های تازه می کشد.
ازطرف دیگراین انسان فردی است که می خواهدبرای زندگی آینده- برای دنیای
فردا- دنیای علم و فناور ی وزندگی کنونی وحال خود آماده شود. اما دنیای
فردا مثل امروز نیست وآموزشهای امروز برای دنیای امروز است نه فردا، این
لزوم آموزش با آخرین اطلاعات وروشها و کاملاً به روز است فردی که با
اطلاعات ثابت و به روز آموزش می بیند برای فردا مفید فایده نیست.
به
این ترتیب برنامه ریزی نظام آموزشی بایدبه گونه ایی صورت بگیردکه هم قوه ی
جستجوگری و پژوهشگری را در دانش آموزشکوفا کندو دانستن وپاسخ به مجهولات
ذهنی را برای وی لذت بخش و نشاط آور کند وهم اورابرای زندگیجدردنیای امروز و
فردا وآنچه اوبه آن نیازمند است، آموزش دهد. درس علوم تجربی دردوره
ابتدایی وراهنمایی یکی از دروس اصلی وبعداز آن دردوره متوسطه به نحوتخصصی
تردر رشته های مربوط می باشدودرصورتی که بخوبی تدوین وارائه شودباید
بتواندبه هردو هدف فوق الذکرنایل گردد.
طراحی
محتواوروش بایدبه گونه ایی صورت گیردکه نیاز فطری وی رادر زمینه شناخت
ازمحیط پاسخگو باشدومسیردستیابی به پاسخ سوالاتش رادرپی بردن به شگفتی های
جهان آفرینش افزایش دهد و همچنین وی رابا مجموعه دانش وبینشهای
موردنیازبرای زندگی حال وآینده آشنا سازد.پس هدف نهایی، رسیدن به"
سوادعلمی- فناورانه " است. این امرهماهنگی باتحولات دنیای درحال تغییرو
دگرگونی را ایجاب می کند.
اندیشمندان، سیاستمداران - برنامه ریزان، معلمان، پدران و مادران
درسراسردنیا تلاش می کنند تا کودکان امروز را برای زیستن دردنیای غیر قابل
پیش بینی فردا آماده کنند. اماتحمیل کوله باری سنگین از دانش و اطلاعات به
کودکان تنها راه حل مسائل زندگی آینده آنان نیست. امروز مهم ترین وظیفه
آموزش وپرورش در مدرسه ها آموزش شیوه های یادگیری و پرورش مهارتهایی است که
فرد را قادر سازد، تاخود راه حل های مسائل و کشف مجهولاتش را بیابدو این
آموختنی برای زیستن است.
2-4 – منابع برنامه آموزش علوم تجربی در کشور ایران
کارشناسان گروه علوم تجربی" دفتر برنامه ریزی و تالیف کتب درسی" با مطالعه
برنامه آموزش علوم در سایر کشورها و نیاز سنجی و تشخیص شرایط کشور، در صدد
پی ریزی طرحی ملی در یک زمینه جهانی مناسب برای دوره ابتدایی و راهنمایی
می باشند و به این نکته توجه دارند که در تمام کشورهای در حال توسعه، آموزش
علوم تجربی، یکی از مهم ترین سنگ های زیر بنای توسعه پایدار به حساب می
آید.
اگر
کیفیت آموزش علوم تجربی در جامعه وضیعت مطلوبی داشته باشد دانش آموزان که
پیکره اصلی جامعه فردا را تشکیل میدهند، از چرخه آموزش پیشرفت و همگامی با
توسعه علمی وصنعتی دور نمی ماندوتوانایی آن را پیدا می کنند که پابه پای
توسعه جهان علم و صنعت، معلو مات خودرا توسعه دهد وخود را به روز کنندو در
نهایت شهروندانی سازگاربا جامعه درحال تغییرباشند. البته با یدتوجه داشت که
کیفیت آموزش علوم دریک کشور به عوامل متعددی بستگی داردکه تعداد
بسیارزیادی ازاین عوامل ازحیطه کارو وظیفه برنامه ریزان بیرون است.
گروهی
تحت عنوان دفتر برنامه ریزی و تالیف کتب درسی مجموعه ایی شامل متخصصان
برنامه ریزی درسی، روانشناسی، فیزیک، شیمی، زیست شناسی، زمین شناسی، علوم
آزمایشگاهی را تشکیل می دهند وهر کدام از این تخصص ها لازم است در مسائل
دقیقتری مانند نجوم، مکانیک، سیالات و...شیمی آلی ومعدنی و .....
فیزیولوژی، آناتومی، جانورشناسی، گیاه شناسی، انگل شناسی، اکولوژی و.....
اطلاعات دقیقتر و به روز تری نیز داشته باشند.
2-5-اهداف کلی در برنامه قصد شده
امانی و همکاران(1386) در کتاب راهنمای معلم، اهداف کلی کتاب درسی علوم تجربی سال سوم راهنمایی را چنین تنظیم می کنند.
به
طور کلی هدف آموزش علوم در دوره عمومی آن است که دانش آموزان برای یادگیری
مادام العمر آماده شوند؛ به عبارت دیگر هدف کلی آموزش علوم ایجاد مهارت و
توانایی کسب سواد علمی_ فناورانه دانش آموزان است. براین اساس، هدف های
آموزش علوم را می توان در سه حیطه اساسی و اصلی به شرح زبر در نظر گرفت :
2-5-1- دانسته های ضروری برنامه قصد شده
یادگیری در باره هر مفهوم و موضوع جدید دانش بشری، مستلزم داشتن اطلاعاتی
در باره اصول و قوانین چهار زمینه ی اصلی علوم تجربی است.
علوم فیزیکی: که شامل فیزیک و شیمی است، بیشتر به بحث در باره ی ماده و انرژی، تغییرات مواد و اثرات مواد بریکدیگرمی پردازد.
علوم زیستی: محیط زنده را مورد بحث قرار میدهد.
علوم زمین: محیط غیرزنده را بررسی می کند.
علم بهداشت: به بدن آدمی و بهداشت آن می پردازد.
دانش
آموزان باید در دوره آموزش عمومی مجموعه کافی از اصول و قوانین فیزیک،
شیمی، زیست شناسی، زمین شناسی و بهداشت را بیاموزند تا بتوانند بر پایه ی
این اصول و قوانین دانستنی های مورد نیاز خود را یاد بگیرند. آنچه در
تدوین کتاب مورد نظر بوده، از این قرار است.
1-کاهش موضوعات انتزاعی، تاحد امکان و تنظیم مطالب متناسب با سن دانش آموزان.
2-الزاماًنبایدبه ساختاردانش مقیدبود ودرصورت ضرورت، می توان تقدم وتاخر مطالب را بر هم زد.
3-بیان مطالب باید تا سر حد امکان به صورت تلفیقی.
4-عکس ها و تصاویر تا حد امکان ایرانی باشد.
5-در پایان هر فصل زمینه های شغلی مربوط به آن فصل آورده شود.
کسب دانش پایه شرط لازم، اما نه کافی، برای یادگیری بعدی است.
[1].Klein.
